Odleżyny – pielęgnacja w domu i zapobieganie

Odleżyna to uszkodzenie skóry i tkanek pod nią, które powstaje od długotrwałego ucisku – najczęściej na kości krzyżowej, pośladkach i piętach osoby leżącej. Pierwszym sygnałem jest zaczerwienienie, które nie blednie po uciśnięciu palcem. Leczenie w domu łączy opatrywanie rany przez pielęgniarkę z tym, co robi rodzina każdego dnia: zmianą pozycji, odciążeniem, pielęgnacją skóry i odżywianiem.

W skrócie

Miejsca szczególnie narażone
Kość krzyżowa, pośladki, pięty, biodra (krętarze), łopatki, łokcie, tył głowy
Pierwszy objaw
Zaczerwienienie, które nie blednie po uciśnięciu palcem
Stopnie
1–4 oraz odleżyna niemożliwa do określenia i głębokie uszkodzenie tkanek
Zmiana pozycji
Według planu – u osób leżących zwykle co najmniej co 2 godziny
Materac z NFZ
Zmiennociśnieniowy z pompą, na e-zlecenie, przy trwałym przebywaniu w łóżku
W ramach NFZ
Opieka długoterminowa domowa przy wyniku Barthel ≤40 – leczenie ran i odleżyn

Jak powstaje odleżyna

Ucisk ciała na materac lub siedzisko, szczególnie nad wystającymi kośćmi, zamyka drobne naczynia krwionośne. Niedotlenione tkanki obumierają, a uszkodzenie często zaczyna się głęboko, przy kości, i dopiero później widać je na skórze. Do ucisku dochodzi tarcie i ścinanie – na przykład przy zsuwaniu się w łóżku z uniesionym wezgłowiem.

Ryzyko jest większe, gdy pacjent:

  • nie zmienia samodzielnie pozycji – po udarze, w zaawansowanej chorobie, przy osłabieniu,
  • ma zaburzenia czucia, na przykład w cukrzycy lub po urazie rdzenia,
  • jest niedożywiony lub odwodniony,
  • nie kontroluje moczu lub stolca – wilgoć rozmiękcza skórę,
  • ma chorobę naczyń, cukrzycę albo jest w podeszłym wieku.

Pielęgniarka ocenia ryzyko za pomocą skal, na przykład Braden lub Norton, i na tej podstawie ustala z rodziną plan zapobiegania.

Stopnie odleżyn – jak je rozpoznać

W Polsce, podobnie jak na świecie, stosuje się klasyfikację międzynarodowych towarzystw NPIAP i EPUAP.

Stopień Jak wygląda Co to oznacza dla opieki
1 Zaczerwienienie nieuszkodzonej skóry, które nie blednie po uciśnięciu Pilne odciążenie miejsca i częstsza zmiana pozycji
2 Płytka, różowa rana lub pęcherz z przejrzystym płynem Opatrunek, odciążenie, ochrona przed wilgocią
3 Ubytek całej grubości skóry, widoczna tkanka tłuszczowa Regularne opatrunki, ocena zakażenia, konsultacja lekarska
4 Głęboki ubytek z odsłoniętym mięśniem, ścięgnem lub kością Leczenie z udziałem lekarza, często chirurga
Niemożliwa do określenia Dno rany pokryte żółtym nalotem lub czarną martwicą Głębokość ocenia się po oczyszczeniu rany
Głębokie uszkodzenie tkanek Utrzymujące się fioletowe lub bordowe przebarwienie albo pęcherz z krwistym płynem Odciążenie i obserwacja – zmiana może szybko się pogłębić

Kilka zasad, które warto znać:

  • Odleżyna nie musi przechodzić po kolei przez wszystkie stopnie – może od razu pojawić się jako głęboka.
  • Gojącej się odleżyny nie „cofa się” do niższego stopnia. Odleżyna stopnia 3, która się goi, pozostaje gojącą się odleżyną stopnia 3.
  • Czarnej, suchej i twardej martwicy na pięcie nie usuwa się w domu na własną rękę – decyzję podejmuje lekarz.

Na czym polega opieka pielęgniarki

  • ocena ryzyka i stanu skóry w miejscach narażonych na ucisk,
  • ocena odleżyny: stopień, wymiary, głębokość, rodzaj tkanki w ranie, wydzielina, zapach, skóra wokół,
  • oczyszczanie rany i dobór opatrunku do jej stanu i ilości wydzieliny,
  • obserwacja objawów zakażenia i zgłoszenie lekarzowi potrzeby dalszego leczenia,
  • ustalenie z rodziną planu zmiany pozycji i doboru sprzętu,
  • instruktaż: jak obracać chorego, jak układać poduszki, jak dbać o skórę,
  • dokumentacja – opis i, za zgodą pacjenta, zdjęcia rany.

Ogólne zasady leczenia miejscowego ran przewlekłych opisujemy w części Pielęgnacja ran przewlekłych.

Zapobieganie odleżynom – co robi rodzina na co dzień

Zmiana pozycji

  • U osoby leżącej zmieniaj pozycję zwykle co najmniej co 2 godziny, także w nocy, według planu ustalonego z pielęgniarką. U osoby siedzącej w fotelu – częściej.
  • Na boku układaj chorego pod kątem około 30 stopni, z poduszką pod plecami, a nie bezpośrednio na biodrze.
  • Wezgłowie unoś tylko tyle, ile to konieczne, na przykład do posiłku – wysoko uniesione sprzyja zsuwaniu się i ścinaniu tkanek.
  • Przy przesuwaniu chorego podnoś go, na przykład na prześcieradle, zamiast ciągnąć po materacu.

Odciążenie pięt i miejsc nad kośćmi

  • Pięty powinny „wisieć” w powietrzu – poduszka pod łydkami, a nie pod piętami.
  • Między kolana i kostki włóż poduszkę, aby kości nie uciskały się nawzajem.
  • Nie używaj poduszek w kształcie koła z otworem – zwiększają ucisk na skórę wokół otworu.

Skóra

  • Codziennie oglądaj skórę w miejscach narażonych na ucisk, najlepiej przy każdej zmianie pozycji.
  • Utrzymuj skórę czystą i suchą. Mokrą pieluchę lub bieliznę zmieniaj od razu, a skórę chroń kremem barierowym.
  • Nie masuj i nie nacieraj zaczerwienionych miejsc.
  • Dbaj, aby prześcieradło było wygładzone, bez okruchów i fałd.

Wilgoć i nietrzymanie moczu

Zaczerwienienie i odparzenie w kroczu, między pośladkami i w pachwinach u osoby z nietrzymaniem moczu lub stolca nie zawsze jest odleżyną. Częściej jest to zapalenie skóry spowodowane wilgocią – zmiana jest wtedy powierzchowna, rozlana, często symetryczna i nie leży nad kością. Leczy się ją inaczej niż odleżynę:

  • myj skórę delikatnym środkiem do skóry z nietrzymaniem moczu, bez tarcia,
  • osuszaj ją przez przykładanie ręcznika, a nie pocieranie,
  • stosuj krem lub płyn barierowy,
  • dobierz chłonne wyroby i zmieniaj je od razu po zabrudzeniu.

Pieluchomajtki i inne środki chłonne mogą być dofinansowane przez NFZ na zlecenie – zapytaj o to lekarza lub pielęgniarkę.

Odżywianie i nawodnienie

Gojenie wymaga białka, energii i płynów. Białko powinno być w każdym posiłku. Jeśli chory je mało, chudnie lub ma trudności z połykaniem, porozmawiaj z lekarzem – może zalecić doustne preparaty odżywcze lub konsultację dietetyka.

Materac przeciwodleżynowy i inne wyroby z NFZ

Materac przeciwodleżynowy zmiennociśnieniowy z pompą jest w wykazie wyrobów medycznych wydawanych na zlecenie. Według tekstu jednolitego wykazu z 2024 roku:

  • kryteria – paraplegia, tetraplegia i inne trwałe choroby wymagające stałego przebywania w łóżku,
  • okres użytkowania – raz na 3 lata,
  • czego nie obejmuje – materacy piankowych,
  • finansowanie – NFZ pokrywa koszt do limitu, pacjent dopłaca udział własny określony w wykazie i ewentualną różnicę ponad limit.

W wykazie jest też poduszka przeciwodleżynowa pneumatyczna, z okresem użytkowania raz na 2 lata. Przed zakupem sprawdź aktualne warunki w NFZ, bo wykaz bywa zmieniany.

Jak uzyskać materac krok po kroku:

  1. Lekarz lub pielęgniarka wystawia e-zlecenie na zaopatrzenie w wyroby medyczne.
  2. Pacjent otrzymuje kod zlecenia, a samo zlecenie widać w Internetowym Koncie Pacjenta, w zakładce „Apteczka”.
  3. Materac kupuje się w dowolnym sklepie medycznym lub aptece z umową z NFZ, podając PESEL i kod zlecenia. Zlecenia nie trzeba drukować.

Piankowe materace „jajeczkowe” nie zastępują materaca przeciwodleżynowego u osoby z odleżyną lub wysokim ryzykiem.

Kiedy skontaktować się z lekarzem

  • odleżyna powiększa się lub pogłębia mimo pielęgnacji,
  • w ranie pojawia się czarna lub brązowa martwica albo widać kość lub ścięgno,
  • rana ma nieprzyjemny zapach, ropną wydzielinę, a skóra wokół jest zaczerwieniona, ciepła i obrzęknięta,
  • pojawia się gorączka, osłabienie, senność lub splątanie,
  • chory przestaje jeść i pić.

Nagłe pogorszenie stanu, duszność lub utrata przytomności wymagają pomocy doraźnej – dzwoń pod numer 112 lub 999.

Opieka finansowana przez NFZ

Osoba obłożnie i przewlekle chora, która w skali Barthel uzyskała 40 punktów lub mniej, może otrzymać skierowanie do pielęgniarskiej opieki długoterminowej domowej. Według pacjent.gov.pl pielęgniarka odwiedza pacjenta co najmniej 4 razy w tygodniu i między innymi leczy rany i odleżyny oraz zmienia opatrunki. Leki i wyroby medyczne zlecone przez lekarza zapewnia rodzina.

Opiekę nad osobą leżącą opisujemy szerzej w części Opieka nad pacjentem leżącym, a sposób organizacji pomocy – w przewodniku jak zorganizować wizytę pielęgniarki.

Od czego zależy koszt prywatnej opieki

  • liczba i głębokość odleżyn oraz czas potrzebny na ich opatrzenie,
  • częstotliwość wizyt,
  • koszt opatrunków specjalistycznych,
  • to, czy wizyta obejmuje także instruktaż dla rodziny i pomoc przy zmianie pozycji,
  • odległość dojazdu.

Więcej przeczytasz w części od czego zależy cena wizyty.

Najczęstsze pytania

Jak rozpoznać odleżynę pierwszego stopnia?

To zaczerwienienie nieuszkodzonej skóry, które nie blednie po delikatnym uciśnięciu palcem. Skóra może być cieplejsza, twardsza lub bolesna. U osób o ciemnej karnacji zaczerwienienie bywa słabo widoczne – wtedy ważniejsze są zmiana ciepłoty, twardości i ból.

Czy odleżynę można wyleczyć w domu?

Wiele odleżyn, zwłaszcza płytkich, goi się w domu przy regularnej pielęgnacji i konsekwentnym odciążeniu. Głębokie odleżyny, z martwicą, odsłoniętą kością lub objawami zakażenia, wymagają oceny lekarza, a czasem leczenia chirurgicznego lub szpitalnego.

Co ile zmieniać pozycję osoby leżącej?

U osób leżących zwykle co najmniej co 2 godziny, u siedzących w fotelu – częściej, nawet co godzinę. Dokładny plan ustala się z pielęgniarką, biorąc pod uwagę stan skóry, rodzaj materaca i choroby pacjenta. Po każdej zmianie pozycji warto obejrzeć skórę w miejscach ucisku.

Czy materac przeciwodleżynowy wystarczy?

Nie. Materac zmniejsza nacisk, ale nie zastępuje zmiany pozycji, odciążenia pięt, pielęgnacji skóry ani odżywiania. Na materacu zmiennociśnieniowym odstępy między zmianami pozycji można ustalić indywidualnie z pielęgniarką.

Jak dostać materac przeciwodleżynowy z NFZ?

Potrzebne jest e-zlecenie na zaopatrzenie w wyroby medyczne – może je wystawić m.in. lekarz lub pielęgniarka. Materac kupuje się w aptece lub sklepie medycznym z umową z NFZ, podając PESEL i kod zlecenia. Kryteria, okres użytkowania i limit finansowania określa wykaz wyrobów medycznych.

Czym smarować odleżyny?

Odleżyny, która jest raną, nie smaruje się samodzielnie maściami ani kremami. Ranę oczyszcza się i zakłada opatrunek dobrany do jej stanu. Kremy ochronne i nawilżające stosuje się na nieuszkodzoną skórę wokół, aby chronić ją przed wilgocią.

Czy masowanie zaczerwienionego miejsca pomaga?

Nie. Masowanie lub nacieranie zaczerwienionej skóry nad kością może dodatkowo uszkodzić tkanki. Takie miejsce należy odciążyć i obserwować.

Wizyta pielęgniarska nie zastępuje pomocy doraźnej. Przy duszności, bólu w klatce piersiowej, utracie przytomności, objawach udaru, silnym krwawieniu lub nagłym pogorszeniu stanu chorego dzwoń pod numer alarmowy 112 lub 999.

Pielęgnacja odleżyn – w Twoim mieście

Wybierz miejscowość, aby przejść do zakresu usług, warunków dojazdu i kosztów prywatnej wizyty.

Województwo dolnośląskie

Województwo łódzkie

Wszystkie miasta

Powiązane zabiegi